برکه

ایران در چهارراه گاز جهان؛ فرصت میلیارد دلاری ترانزیت انرژی

به گزارش نشریه برکه ، ایران یکی از مهم‌ترین کشورهای جهان از نظر ذخایر گاز طبیعی است. اما درآمد از گاز فقط به معنای استخراج و فروش مستقیم آن نیست. یک راه مهم دیگر کسب درآمد از گاز، ترانزیت است. ترانزیت یعنی انتقال گاز یک کشور به کشور دیگر از طریق خاک ایران و دریافت حق عبور. این مدل درآمدی در بسیاری از کشورهای جهان اجرا شده و برای برخی کشورها میلیاردها دلار درآمد سالانه ایجاد کرده است. اکنون این پرسش مطرح است که ایران چه ظرفیتی در این حوزه دارد و جایگاه آن در مقایسه با سایر کشورها چگونه است.

ایران در موقعیت جغرافیایی ویژه‌ای قرار دارد. در شمال ایران کشورهایی مانند روسیه و ترکمنستان دارای منابع عظیم گاز هستند. در غرب ترکیه و مسیر اروپا قرار دارد که از مصرف‌کنندگان بزرگ انرژی به شمار می‌روند. در جنوب نیز خلیج فارس و آب‌های آزاد وجود دارد که امکان دسترسی به بازارهای جهانی را فراهم می‌کند. این موقعیت جغرافیایی باعث شده ایران در نقطه اتصال تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان گاز قرار گیرد.

ترانزیت گاز به این صورت انجام می‌شود که یک کشور تولیدکننده گاز خود را از طریق خط لوله از خاک کشور واسطه عبور می‌دهد و کشور واسطه در ازای هر هزار مترمکعب گاز مبلغی به عنوان حق ترانزیت دریافت می‌کند. این مبلغ بر اساس قرارداد بین کشورها تعیین می‌شود و معمولا به طول مسیر و هزینه‌های نگهداری خطوط انتقال بستگی دارد.

در جهان تعرفه ترانزیت گاز معمولا بین ۱۵ تا ۴۰ دلار به ازای هر هزار مترمکعب است. اگر حجم انتقال بالا باشد این عدد می‌تواند به درآمد قابل توجهی تبدیل شود. برای مثال اگر سالانه ۳۰ میلیارد مترمکعب گاز از خاک کشوری عبور کند و میانگین تعرفه ۲۰ دلار باشد درآمد سالانه حدود ۶۰۰ میلیون دلار خواهد بود. اگر این حجم به ۶۰ میلیارد مترمکعب برسد درآمد به حدود یک و نیم میلیارد دلار افزایش می‌یابد. در صورت رسیدن به ۱۰۰ میلیارد مترمکعب درآمد می‌تواند به حدود سه میلیارد دلار در سال برسد.

برای درک بهتر این ارقام کافی است به تجربه سایر کشورها نگاه کنیم. اوکراین پیش از جنگ یکی از بزرگ‌ترین مسیرهای انتقال گاز روسیه به اروپا بود. این کشور سالانه حدود ۲ تا ۳ میلیارد دلار از محل ترانزیت گاز درآمد داشت. ترکیه نیز که امروز خود را به عنوان یک هاب منطقه‌ای معرفی می‌کند سالانه بیش از یک میلیارد دلار از محل عبور گاز درآمد کسب می‌کند. بلاروس و آذربایجان نیز هر کدام صدها میلیون تا حدود یک میلیارد دلار از این محل درآمد دارند.

این ارقام نشان می‌دهد که ترانزیت گاز می‌تواند منبع درآمدی پایدار و قابل توجه باشد. نکته مهم این است که ترانزیت نسبت به صادرات مستقیم گاز ریسک کمتری دارد. در صادرات مستقیم کشور باید سرمایه‌گذاری عظیمی در میدان‌های گازی و خطوط صادراتی انجام دهد و درگیر نوسان قیمت جهانی شود. اما در ترانزیت کشور واسطه صرفا هزینه نگهداری و توسعه شبکه انتقال را پرداخت می‌کند و بدون درگیر شدن با بازار جهانی انرژی حق عبور دریافت می‌کند.

موقعیت ایران در نقشه انرژی منطقه

ایران از نظر زیرساخت انتقال گاز یکی از گسترده‌ترین شبکه‌های خطوط لوله را در منطقه دارد. این شبکه سال‌ها برای تامین مصرف داخلی توسعه یافته و اکنون ظرفیت آن می‌تواند در خدمت ترانزیت منطقه‌ای نیز قرار گیرد. ایران هم‌اکنون تجربه سوآپ گاز را نیز داشته است. در مدل سوآپ، گاز در یک نقطه از کشور تحویل گرفته می‌شود و معادل آن در نقطه‌ای دیگر به کشور مقصد تحویل داده می‌شود. این روش هزینه انتقال را کاهش می‌دهد و سرعت عملیات را افزایش می‌دهد.

در شمال ایران امکان دریافت گاز از ترکمنستان و حتی روسیه وجود دارد. در جنوب امکان تحویل معادل آن به کشورهای حاشیه خلیج فارس یا صادرات از طریق دریا فراهم است. همچنین مسیر غربی ایران می‌تواند گاز را به ترکیه و در نهایت اروپا منتقل کند. چنین جایگاهی در کمتر کشوری وجود دارد.

از سوی دیگر مصرف‌کنندگان بزرگ گاز در اروپا و برخی کشورهای منطقه به دنبال مسیرهای متنوع و امن برای تامین انرژی هستند. هر کشوری که بتواند مسیر مطمئن و اقتصادی ارائه دهد شانس بالایی برای جذب قراردادهای بلندمدت خواهد داشت. ایران به دلیل قرار گرفتن در مرکز منطقه می‌تواند کوتاه‌ترین و کم‌هزینه‌ترین مسیر را در برخی پروژه‌ها ارائه دهد.

مقایسه درآمد ایران با کشورهای ترانزیتی

اگر ایران بتواند تنها ۳۰ میلیارد مترمکعب گاز در سال ترانزیت کند درآمدی حدود ۶۰۰ میلیون دلار خواهد داشت. این رقم معادل درآمد برخی پروژه‌های بزرگ صنعتی است. در صورت افزایش حجم به ۶۰ میلیارد مترمکعب درآمد سالانه به حدود یک و نیم میلیارد دلار می‌رسد که با درآمد برخی کشورهای کوچک نفتی برابری می‌کند. در سناریوی بلندمدت و تبدیل شدن به هاب منطقه‌ای امکان دستیابی به درآمدی حدود ۳ میلیارد دلار در سال نیز وجود دارد.

در مقایسه با ترکیه که سالانه بیش از یک میلیارد دلار از ترانزیت گاز درآمد دارد ایران از نظر موقعیت جغرافیایی حتی مزیت بیشتری دارد. ترکیه مسیر اتصال شرق به غرب است اما ایران علاوه بر شرق و غرب به شمال و جنوب نیز دسترسی دارد. این ویژگی به ایران امکان می‌دهد نقش گسترده‌تری در تبادل انرژی ایفا کند.

اوکراین پیش از بحران اخیر نمونه روشنی از اهمیت ترانزیت بود. بخش قابل توجهی از بودجه این کشور از محل عبور گاز تامین می‌شد. این تجربه نشان می‌دهد که ترانزیت می‌تواند به یکی از پایه‌های پایدار درآمد ملی تبدیل شود.

مزایا و چالش‌های پیش رو

مزیت اصلی ترانزیت گاز برای ایران ایجاد درآمد ارزی پایدار است. این درآمد به قیمت جهانی گاز وابستگی مستقیم ندارد و در قالب قراردادهای بلندمدت قابل پیش‌بینی است. همچنین توسعه ترانزیت باعث ایجاد اشتغال در بخش‌های فنی و مهندسی می‌شود و زیرساخت‌های انرژی کشور را تقویت می‌کند.

از سوی دیگر تبدیل شدن به مسیر اصلی انتقال انرژی باعث افزایش اهمیت ژئو اقتصادی کشور می‌شود. کشورهایی که به عنوان مسیر ترانزیت شناخته می‌شوند معمولا در معادلات اقتصادی منطقه نقش پررنگ‌تری دارند.

با این حال تحقق این ظرفیت نیازمند برنامه‌ریزی دقیق و سرمایه‌گذاری در توسعه و نوسازی خطوط لوله است. همچنین قراردادهای بلندمدت باید بر اساس منافع ملی تنظیم شوند تا درآمد پایدار تضمین شود. رقابت منطقه‌ای نیز وجود دارد و کشورهایی مانند ترکیه تلاش می‌کنند سهم بیشتری از بازار ترانزیت را در اختیار بگیرند.

در مجموع بررسی تجربه کشورهای دیگر نشان می‌دهد که ترانزیت گاز می‌تواند سالانه بین یک تا سه میلیارد دلار برای ایران درآمد ایجاد کند. این رقم در مقایسه با بسیاری از منابع درآمدی دیگر قابل توجه است و در صورت مدیریت صحیح می‌تواند به یکی از پایه‌های پایدار اقتصاد کشور تبدیل شود.

ایران با توجه به موقعیت جغرافیایی ویژه و شبکه گسترده انتقال گاز ظرفیت آن را دارد که به یکی از مسیرهای اصلی انرژی در منطقه تبدیل شود. استفاده از این فرصت می‌تواند علاوه بر درآمدزایی جایگاه اقتصادی کشور را نیز تقویت کند. ترانزیت گاز نه یک رویا بلکه ظرفیتی واقعی است که در صورت برنامه‌ریزی مناسب می‌تواند به یکی از منابع مهم درآمدی کشور در سال‌های آینده تبدیل شود.

منبع / مهر